VPN là gì: VPN (Virtual Private Network, mạng riêng ảo) là kết nối được mã hóa từ điện thoại hay máy tính của bạn tới một máy chủ VPN, mọi dữ liệu đi qua "đường hầm" đó rồi mới ra Internet. Website chỉ thấy IP của máy chủ VPN, không thấy IP mà Viettel, VNPT hay FPT cấp cho nhà bạn. Bên cung cấp VPN vẫn thấy IP thật, và nhà mạng vẫn biết bạn đang nối tới một máy chủ VPN. Hai kiểu hay gặp là VPN công ty cấp để làm việc ở nhà và app VPN cá nhân để che IP. Muốn biết VPN đã chạy chưa, bạn kiểm tra IP trước và sau khi bật.
VPN là gì? Vì sao gọi là mạng riêng ảo
VPN là một mạng ảo dựng trên đường Internet bạn đang có, nối điện thoại hay máy tính của bạn với một máy chủ ở đầu kia. Dữ liệu giữa hai đầu được mã hóa, nên chỉ máy bạn và máy chủ VPN đọc được.
Bảng thuật ngữ của NIST (Viện Tiêu chuẩn và Công nghệ Quốc gia Mỹ), trích tài liệu SP 800-77 Rev. 1, định nghĩa VPN là "mạng ảo dựng trên các mạng vật lý có sẵn, có thể cung cấp cơ chế liên lạc an toàn".
- "Riêng": dữ liệu được mã hóa từ máy bạn tới máy chủ VPN. Người ở giữa, kể cả nhà mạng, chỉ thấy dữ liệu không đọc được.
- "Ảo": không ai kéo dây riêng cho bạn. Dữ liệu vẫn đi trên cáp quang hay sóng 4G của nhà mạng, chỉ là được bọc lại.
VPN là mạng gì? Nó không phải một nhà mạng hay một loại kết nối như 4G, wifi. Nó chạy bên trên mạng bạn đang dùng, tắt wifi và 4G thì VPN cũng mất.
VPN hoạt động như thế nào?
VPN hoạt động theo 4 bước: app VPN trên máy bạn xác thực với máy chủ VPN, hai bên thỏa thuận khóa mã hóa, dữ liệu được mã hóa rồi đi qua mạng nhà mạng tới máy chủ, máy chủ mở gói ra và gửi tiếp tới website bằng IP của nó. Phản hồi đi theo đường ngược lại.
- App VPN (máy khách) đăng nhập vào máy chủ VPN bằng tài khoản, chứng chỉ hoặc khóa.
- Hai bên thỏa thuận khóa mã hóa cho phiên kết nối.
- Mỗi gói dữ liệu được mã hóa, bọc trong một gói mới gửi tới máy chủ VPN, đi qua mạng Viettel, VNPT hay FPT.
- Máy chủ VPN mở gói, gửi yêu cầu tới website bằng IP của nó rồi chuyển phản hồi về máy bạn qua đường hầm.
VPN hỗ trợ an toàn trực tuyến bằng cách nào? Nó mã hóa chặng từ máy bạn tới máy chủ VPN. Chặng từ máy chủ VPN tới website dựa vào HTTPS của chính website. Mỗi bên vì thế thấy một thứ khác nhau:
| Bên nào | Thấy gì khi bạn bật VPN | Không thấy gì |
|---|---|---|
| Website, ứng dụng | IP, nhà mạng, quốc gia của máy chủ VPN | IP nhà mạng cấp cho bạn |
| Nhà mạng Viettel, VNPT, FPT | Bạn nối tới máy chủ VPN nào, lúc nào, bao nhiêu dữ liệu | Trang bạn vào, nội dung bạn xem |
| Bên cung cấp VPN | IP thật của bạn và các trang bạn vào qua máy chủ của họ | Nội dung trong kết nối HTTPS |
Các loại VPN thường gặp
Có 4 loại VPN người dùng ở Việt Nam hay gặp: VPN cá nhân (app VPN), VPN truy cập từ xa của công ty, VPN site-to-site nối các chi nhánh, và VPN dựng trên router hoặc NAS để về mạng nhà. Cả 4 đều dùng đường hầm mã hóa, chỉ khác người quản lý máy chủ.
| Loại | Dùng để làm gì | Ví dụ ở Việt Nam | Ai quản lý |
|---|---|---|---|
| VPN cá nhân (app VPN) | Che IP với website, bảo vệ dữ liệu trên wifi công cộng | Cài app trên điện thoại, laptop | Công ty cung cấp dịch vụ VPN |
| VPN truy cập từ xa | Nhân viên ở nhà vào phần mềm kế toán, máy chủ file công ty | VPN công ty cấp khi làm việc từ xa | Bộ phận IT |
| VPN site-to-site | Nối mạng 2 chi nhánh như chung một mạng LAN | Văn phòng Hà Nội nối văn phòng TP.HCM | IT công ty hoặc nhà mạng |
| VPN về mạng nhà | Xem camera, NAS ở nhà từ xa mà không mở nhiều port | Router hoặc NAS có tính năng VPN server | Chính bạn |
Loại thứ tư hay bị bỏ qua: thay vì mở port cho từng camera, đầu ghi, bạn chỉ mở port của VPN trên modem.
Giao thức VPN: WireGuard, OpenVPN, IKEv2, L2TP, PPTP
Giao thức VPN là bộ quy tắc hai đầu đường hầm dùng để xác thực và mã hóa. 5 cái tên hay gặp là WireGuard, OpenVPN, IKEv2/IPsec, L2TP/IPsec và PPTP. IKEv2, L2TP và IPsec có sẵn trên iPhone, iPad; WireGuard và OpenVPN thường cần cài app máy khách.
| Giao thức | Đặc điểm | Có sẵn trong hệ điều hành? |
|---|---|---|
| WireGuard | Mới, cấu hình gọn | Thường cần app WireGuard |
| OpenVPN | Mã nguồn mở, cấu hình bằng tệp .ovpn | Cần app máy khách OpenVPN |
| IKEv2/IPsec | Nối lại nhanh khi chuyển từ wifi sang 4G; IETF chuẩn hóa trong RFC 7296 | Có sẵn trên iPhone, iPad |
| L2TP/IPsec | Cũ hơn, vẫn gặp ở VPN công ty | Có sẵn trên iPhone, iPad |
| PPTP | Rất cũ | Không có trong danh sách Apple hỗ trợ sẵn |
Trang hỗ trợ nền tảng của Apple ghi iPhone, iPad có "built-in support for L2TP, IKEv2, and IPSec VPN connections" và không nhắc PPTP. Công ty còn cấp VPN dạng PPTP thì bạn nên hỏi IT về giao thức khác.
VPN dùng để làm gì?
VPN dùng để làm 4 việc chính: bảo vệ dữ liệu trên wifi công cộng, làm việc từ xa vào mạng công ty, che IP nhà mạng với website, và vào camera, NAS ở nhà mà không mở port thẳng ra Internet. VPN không chống virus hay lừa đảo.
- Wifi quán cà phê, sân bay: người dùng chung mạng chỉ thấy dữ liệu đã mã hóa. Kiểu nghe lén trên mạng chung có trong bài tấn công man in the middle.
- Làm việc từ xa: VPN công ty cho máy bạn một địa chỉ trong mạng nội bộ, nên phần mềm kế toán, ổ chia sẻ mở được như ở văn phòng.
- Che IP: website thấy IP máy chủ VPN thay vì IP Viettel, VNPT, FPT. VPN so với proxy, Tor ra sao có trong bài fake IP là gì.
- Xem camera, NAS khi đi xa: nối VPN về router hoặc NAS rồi mở thiết bị như đang ở trong mạng LAN.
VPN không làm được 3 việc người dùng hay nhầm. Nó không chặn tin nhắn lừa đảo hay trang giả mạo ngân hàng. Nó không làm bạn vô danh khi đang đăng nhập Facebook, Zalo, Gmail. Nó cũng không đổi IP modem nhà bạn; muốn IP mới từ nhà mạng thì xem cách đổi IP máy tính, điện thoại. CheckIP không hướng dẫn dùng VPN để vào trang cờ bạc, cá độ hay nội dung bị chặn tại Việt Nam.
VPN có ẩn IP không? Cách kiểm tra nhanh
VPN có ẩn IP với website và ứng dụng đi qua đường hầm. VPN không ẩn IP với bên cung cấp VPN, vì máy bạn nối thẳng vào máy chủ của họ. Nhà mạng vẫn thấy bạn đang nối tới VPN. Cách kiểm tra là so IP và tên nhà mạng trước và sau khi bật VPN.
- Tắt VPN, mở trang chủ CheckIP, ghi lại IP và tên nhà mạng (ví dụ Viettel).
- Bật VPN, tải lại trang. IP và tên nhà mạng phải đổi.
- Kiểm tra IP VPN: dán địa chỉ IP VPN mới vào công cụ tra cứu IP. Tên nhà mạng phải là công ty hosting hoặc công ty VPN, không còn Viettel, VNPT, FPT.
- Mạng nhà có IPv6 thì xem lại rằng không còn địa chỉ IPv6 nào của nhà mạng. Còn thấy là VPN chỉ che IPv4.
Thành phố hiện ra khi bật VPN có thể lệch với nơi bạn chọn trong app, vì đó là vị trí cơ sở dữ liệu GeoIP gán cho IP máy chủ. Công cụ check host của CheckIP so vị trí của cùng một IP theo 6 nguồn.
Còn 2 kiểu rò rỉ dù IP đã đổi. Rò rỉ DNS là khi truy vấn tên miền vẫn đi tới DNS nhà mạng, nên nhà mạng biết bạn vào trang nào; bạn xem được bằng mục kiểm tra máy đang dùng DNS nào. Rò rỉ WebRTC là khi trang có gọi video lấy được IP thật qua trình duyệt; cách hạn chế nằm trong bài fake IP ở trên. CheckIP không có công cụ kiểm tra hai loại rò rỉ này.
Cách bật VPN có sẵn trên Windows, iPhone, Android
Windows, iPhone và Android đều có sẵn mục VPN để nhập thông tin máy chủ mà không cần cài app, với các giao thức hệ điều hành hỗ trợ. Mục này dùng khi công ty hoặc người quản trị đưa bạn địa chỉ máy chủ, loại VPN và tài khoản, không dùng để cài app VPN thương mại.
VPN trên máy tính Windows 11
Theo trang hỗ trợ tiếng Việt của Microsoft, bạn mở Cài đặt, chọn Mạng & internet, chọn VPN, bấm Thêm VPN. Ở mục nhà cung cấp VPN, chọn Windows (tích hợp sẵn), rồi điền:
- Tên kết nối: tên tùy bạn, ví dụ "VPN công ty".
- Tên hoặc địa chỉ máy chủ: đây là địa chỉ IP hoặc hostname của máy chủ VPN, dạng 203.0.113.10 hoặc vpn.tencongty.vn, do quản trị viên cấp.
- Loại VPN và Loại thông tin đăng nhập: chọn đúng loại quản trị viên ghi.
Bấm Lưu, rồi bấm Kết nối cạnh tên VPN, hoặc mở biểu tượng mạng trên thanh tác vụ và bật ô VPN. Khi đã nối, Cài đặt hiện trạng thái đã kết nối dưới tên VPN và biểu tượng mạng có thêm chiếc khiên nhỏ màu xanh. Đây là VPN trên máy tính dạng tích hợp sẵn, không cần cài thêm phần mềm.
Bật VPN trên iPhone, iPad
iPhone, iPad cấu hình VPN thủ công được với L2TP, IKEv2 và IPsec. Vào Cài đặt, Cài đặt chung, Quản lý VPN & thiết bị, chọn VPN, thêm cấu hình rồi nhập máy chủ, tài khoản công ty cấp.
Bật VPN trên Android
Theo Trợ giúp Android của Google, bạn mở Cài đặt, nhấn Mạng và Internet, nhấn VPN, nhấn biểu tượng Thêm ở góc trên bên phải, nhập thông tin từ quản trị viên rồi nhấn Lưu. Để nối, chọn VPN, nhập tên người dùng, mật khẩu và nhấn Kết nối. Biểu tượng bánh răng cạnh tên VPN có tùy chọn VPN luôn bật; Google ghi VPN thiết lập qua ứng dụng thì không có tùy chọn này. Máy Samsung, Xiaomi, OPPO thì gõ "VPN" vào ô tìm kiếm của Cài đặt.
Khi cần vào trang quản trị modem 192.168.1.1, bạn tắt VPN trước, vì một số VPN công ty đưa cả dải mạng nội bộ vào đường hầm.
VPN có an toàn không?
VPN có an toàn không tùy vào bên cung cấp VPN, vì mọi dữ liệu của bạn đi qua máy chủ của họ. Bật VPN là chuyển vị trí "người đứng giữa" từ nhà mạng sang công ty VPN. Với VPN công ty, bạn tin bộ phận IT; với app VPN cá nhân, bạn phải tin công ty làm app.
Ủy ban Thương mại Liên bang Mỹ (FTC) ngày 22/02/2018 khuyên 4 việc khi chọn app VPN: tìm hiểu app trước khi tải, xem app xin những quyền gì, xác nhận app có mã hóa thông tin của bạn, và kiểm tra app có chia sẻ thông tin cho bên thứ ba không.
VPN miễn phí vẫn phải có tiền chạy máy chủ, khoản đó thường đến từ quảng cáo hoặc dữ liệu người dùng. Bản crack, bản "VIP free" tải trôi nổi là nguồn mã độc. Bật VPN có IP nước ngoài thì app ngân hàng, ví điện tử có thể hỏi xác thực thêm.
Dùng VPN cho công việc và bảo mật là việc bình thường. Dùng VPN để làm việc vi phạm pháp luật thì vẫn là vi phạm. Văn bản pháp luật Việt Nam về việc che IP được trích trong mục "Fake IP có hợp pháp không?" của bài fake IP.
DNS khác gì VPN, proxy khác gì VPN?
VPN đổi IP website thấy và mã hóa dữ liệu của cả thiết bị tới máy chủ VPN. Proxy đổi IP cho một trình duyệt hoặc một app và thường không mã hóa. Đổi DNS không đổi IP, chỉ đổi máy chủ tra tên miền.
| Công cụ | Đổi IP website thấy? | Mã hóa? | Phạm vi |
|---|---|---|---|
| VPN | Có | Có, tới máy chủ VPN | Cả thiết bị (trừ app bị loại ra) |
| Proxy | Có, với app được cài proxy | Thường không | Một trình duyệt hoặc một app |
| Đổi DNS (8.8.8.8, 1.1.1.1) | Không | Chỉ khi bật DNS mã hóa | Chỉ phần tra tên miền |
Đổi DNS sang 8.8.8.8 thì website vẫn thấy IP Viettel, VNPT hay FPT của bạn. Proxy hay gặp ở dạng HTTP, SOCKS5 cài trong trình duyệt; CheckIP có công cụ kiểm tra proxy còn sống hay không.
Câu hỏi thường gặp
Bật VPN có làm chậm mạng không?
Có thể chậm hơn, vì dữ liệu đi vòng qua máy chủ VPN và được mã hóa. Máy chủ càng xa, càng đông người dùng chung thì càng chậm. Với VPN công ty, đường truyền văn phòng yếu thì cả nhóm làm từ xa đều chậm. Đo tốc độ và ping lúc bật, lúc tắt VPN để so.
Bật VPN có đổi IP modem nhà mình không?
Không. Modem vẫn giữ IP nhà mạng cấp, các thiết bị khác trong nhà vẫn ra Internet bằng IP đó. Chỉ thiết bị đang bật VPN mới hiện IP máy chủ VPN với website. Muốn cả nhà cùng đi qua VPN thì phải cài VPN ngay trên router, và router phải hỗ trợ việc này.
Điện thoại có cần bật VPN mọi lúc không?
Không bắt buộc. VPN có ích nhất khi bạn dùng wifi công cộng hoặc khi công ty yêu cầu để vào hệ thống nội bộ. Ở nhà, với wifi của chính bạn, các trang HTTPS đã mã hóa nội dung, nên bật VPN chủ yếu để che IP. Bật suốt ngày thì tốn pin hơn.
Biểu tượng VPN trên điện thoại tự hiện là sao?
Thường là một app đang tạo VPN cục bộ trên máy, như app chặn quảng cáo, app đổi DNS hoặc app diệt virus. Vào mục VPN trong Cài đặt để xem tên app. App bạn không nhớ đã cài hoặc không rõ nguồn thì gỡ ngay, vì app tạo VPN thấy được mọi dữ liệu đi ra từ máy.
VPN có chống được hack, virus không?
Không. VPN chỉ bảo vệ đường truyền giữa máy bạn và máy chủ VPN. Nó không quét virus, không chặn bạn bấm link lừa đảo, không giữ được tài khoản khi lộ mật khẩu. Bạn vẫn cần cập nhật hệ điều hành, đặt mật khẩu mạnh cho từng tài khoản và bật xác thực 2 yếu tố cho email, ngân hàng.
